پول، یا نبودِ آن، در رمانهای دورۀ ویکتوریا نقشی محوری داشت. آقای میکاوبر در رمان «دیوید کاپرفیلد» را در نظر بگیرید که در زندان بدهکاران گرفتار شده و منتظر است تا اتفاقی بیفتد. یا آگوستوس ملموت، سرمایهدار کلاهبردار رمان «راه و رسم زندگی ما» اثر آنتونی ترولوپ. داستانها تقریباً همیشه به وصیتنامهها، مهریۀ یک وارث ثروتمند یا ورشکستگی طرحهای پانزیِ پولسازی سریع گره میخوردند. در آن روزگار خوب میدانستند چگونه خواننده را تا پایان با خود همراه کنند.
در مقابل، کتابهای غیرداستانی پرفروش دربارهٔ پول بسیار کمشمارند. شاهکار جان مینارد کینز، «نظریۀ عمومی اشتغال، بهره و پول»، مانند «اولیس» اثر جیمز جویس است: کتابی که تنها درصد اندکی از کسانی که خواندنش را آغاز میکنند، به پایان میرسانند. «ثروت ملل» اثر آدام اسمیت نیز در همین دسته قرار میگیرد. در سالهای اخیر نیز «سرمایه در قرن بیستویکم» اثر توماس پیکتی به کتاب پرفروش غیرمنتظرهای تبدیل شد. کتابهای اقتصادی بهندرت خوشخواناند؛ تا حد زیادی به این دلیل که بیشتر اقتصاددانان چندان نثر و سبک و خاصی ندارند.
پول؛ قهرمان پنهان ادبیات و اقتصاد
پس باید به دیوید مکویلیامز برای تلاشش در روایت تاریخ جهان، از ۱۸ هزار سال پیش از میلاد تا امروز، از دریچۀ پول آفرین گفت. او ادعایی جسورانه مطرح میکند: اینکه داستان پول، همان داستان بشریت است. او مینویسد که خط «به خاطر فناوری انقلابی دیگری به وجود آمد: پول. پول نخستین چیزی بود که دربارهاش نوشتیم.»
این استدلال کاملاً قانعکننده نیست، اما مکویلیامز، اقتصاددان سابق بانک مرکزی ایرلند، خوب میداند چگونه بنویسد. کتاب او بهخوبی پژوهش شده و سرشار از حکایتهایی است که به جانبخشی این موضوع خشک کمک میکنند. برخی از این روایتها بسیار آشنا هستند. هیچ کتابی دربارهٔ پول بدون اشاره به جنون گل لاله در هلند دهۀ ۱۶۳۰ یا حباب دریای جنوب در سال ۱۷۲۰ کامل نیست.
اما داستانهای دیگری نیز وجود دارند که شگفتآورترند. برای مثال، این واقعیت که نظریۀ تکامل داروین نه از یک رسالۀ زیستشناختی، بلکه از رسالۀ اقتصادی توماس مالتوس دربارهٔ جمعیت الهام گرفته است. همچنین برای من تازگی داشت که «جادوگر شهر اُز» را میتوان تمثیلی از کشمکش میان پوپولیستهای مناطق مرکزی آمریکا و نخبگان مالی سواحل شرقی در دهۀ ۱۸۹۰ دانست. تلاش برنامهریزیشدۀ هیتلر برای نابودی اقتصاد بریتانیا از طریق پخش اسکناسهای تقلبی، که توسط زندانیان اردوگاههای کار اجباری ساخته شده بودند، نیز بهخوبی روایت شده است.
تاریخ جهان با نخ تسبیح پول
از شاه میداس و لمس طلاییاش گرفته تا یوهانس گوتنبرگ، مخترع ماشین چاپ، روایت با سرعتی نسبتاً بالا پیش میرود، هرچند برخی ارجاعات تاریخی اندکی ساختگی به نظر میرسند. بخش نسبتاً مفصلی دربارهٔ محاکمه و اعدام سر راجر کیسمنت، که در جنگ جهانی اول به جرم خیانت به دار آویخته شد، آمده است که ارتباط آن با موضوع اصلی کتاب بلافاصله روشن نیست. نقش جیمز جویس در تأسیس نخستین سینمای دوبلین نیز انحرافی غیرضروری از مضمون محوری کتاب به نظر میرسد.
انتقادهای دیگری، هرچند تا حدی ریزبینانه، نیز میتوان مطرح کرد. بخش جذابی دربارهٔ انقلاب مدرنیستی در هنر و ادبیات میتوانست گستردهتر باشد و بیش از یک اشارهٔ کوتاه به انقلاب مدرنیستی در اقتصاد، که کینز در دهۀ ۱۹۳۰ بنیان گذاشت، بپردازد. بخشی که به چگونگی خلق پول توسط بانکهای تجاری اختصاص دارد، برای خوانندۀ غیرمتخصص دشوار است و با لحن سبک و روانِ سایر بخشهای کتاب هماهنگی کمتری دارد. فصلهای آغازین، که شامل بحران اعتباری در روم امپراتوری و چالشی است که بازرگانان فلورانس در دوران مرگ سیاه برای کلیسای کاتولیک ایجاد کردند، تازهتر و جذابتر از روایتهای آشنای بحران مالی جهانی ۲۰۰۸ و ظهور بیتکوین به نظر میرسند. هرچه کتاب پیش میرود، فشار حفظ یک تبیین تکعلتی از روند تکامل جهان مدرن بیشتر خود را نشان میدهد.
با این حال، این کتاب چیزهای زیادی دارد که میشود از آنها لذت برد؛ هم برای خوانندۀ غیرمتخصص و هم برای اقتصاددانان. کاستیهای کتاب در برابر نقاط قوت آن بهراحتی رنگ میبازند؛ و نهفقط به این دلیل که مکویلیامز آشکارا از نوشتن آن لذت برده است.
منبع: گاردین