برچسب: اقتصاد

پول، یا نبودِ آن، در رمان‌های دورۀ ویکتوریا نقشی محوری داشت. آقای میکاوبر در رمان «دیوید کاپرفیلد» را در نظر بگیرید که در زندان بدهکاران گرفتار شده و منتظر است تا اتفاقی بیفتد. یا آگوستوس ملموت، سرمایه‌دار کلاهبردار رمان «راه و رسم زندگی ما» اثر آنتونی ترولوپ. داستان‌ها تقریباً همیشه به وصیت‌نامه‌ها، مهریۀ یک وارث ثروتمند یا ورشکستگی طرح‌های پانزیِ پول‌سازی سریع گره می‌خوردند. در آن روزگار خوب می‌دانستند چگونه خواننده را تا پایان با خود همراه کنند.

در مقابل، کتاب‌های غیرداستانی پرفروش دربارهٔ پول بسیار کم‌شمارند. شاهکار جان مینارد کینز، «نظریۀ عمومی اشتغال، بهره و پول»، مانند «اولیس» اثر جیمز جویس است: کتابی که تنها درصد اندکی از کسانی که خواندنش را آغاز می‌کنند، به پایان می‌رسانند. «ثروت ملل» اثر آدام اسمیت نیز در همین دسته قرار می‌گیرد. در سال‌های اخیر نیز «سرمایه در قرن بیست‌ویکم» اثر توماس پیکتی به کتاب پرفروش غیرمنتظره‌ای تبدیل شد. کتاب‌های اقتصادی به‌ندرت خوش‌خوان‌اند؛ تا حد زیادی به این دلیل که بیشتر اقتصاددانان چندان نثر و سبک و خاصی ندارند.

پول؛ قهرمان پنهان ادبیات و اقتصاد

پس باید به دیوید مک‌ویلیامز برای تلاشش در روایت تاریخ جهان، از ۱۸ هزار سال پیش از میلاد تا امروز، از دریچۀ پول آفرین گفت. او ادعایی جسورانه مطرح می‌کند: اینکه داستان پول، همان داستان بشریت است. او می‌نویسد که خط «به خاطر فناوری انقلابی دیگری به وجود آمد: پول. پول نخستین چیزی بود که درباره‌اش نوشتیم.»

این استدلال کاملاً قانع‌کننده نیست، اما مک‌ویلیامز، اقتصاددان سابق بانک مرکزی ایرلند، خوب می‌داند چگونه بنویسد. کتاب او به‌خوبی پژوهش شده و سرشار از حکایت‌هایی است که به جان‌بخشی این موضوع خشک کمک می‌کنند. برخی از این روایت‌ها بسیار آشنا هستند. هیچ کتابی دربارهٔ پول بدون اشاره به جنون گل لاله در هلند دهۀ ۱۶۳۰ یا حباب دریای جنوب در سال ۱۷۲۰ کامل نیست.

اما داستان‌های دیگری نیز وجود دارند که شگفت‌آورترند. برای مثال، این واقعیت که نظریۀ تکامل داروین نه از یک رسالۀ زیست‌شناختی، بلکه از رسالۀ اقتصادی توماس مالتوس دربارهٔ جمعیت الهام گرفته است. همچنین برای من تازگی داشت که «جادوگر شهر اُز» را می‌توان تمثیلی از کشمکش میان پوپولیست‌های مناطق مرکزی آمریکا و نخبگان مالی سواحل شرقی در دهۀ ۱۸۹۰ دانست. تلاش برنامه‌ریزی‌شدۀ هیتلر برای نابودی اقتصاد بریتانیا از طریق پخش اسکناس‌های تقلبی، که توسط زندانیان اردوگاه‌های کار اجباری ساخته شده بودند، نیز به‌خوبی روایت شده است.

تاریخ جهان با نخ تسبیح پول

از شاه میداس و لمس طلایی‌اش گرفته تا یوهانس گوتنبرگ، مخترع ماشین چاپ، روایت با سرعتی نسبتاً بالا پیش می‌رود، هرچند برخی ارجاعات تاریخی اندکی ساختگی به نظر می‌رسند. بخش نسبتاً مفصلی دربارهٔ محاکمه و اعدام سر راجر کیسمنت، که در جنگ جهانی اول به جرم خیانت به دار آویخته شد، آمده است که ارتباط آن با موضوع اصلی کتاب بلافاصله روشن نیست. نقش جیمز جویس در تأسیس نخستین سینمای دوبلین نیز انحرافی غیرضروری از مضمون محوری کتاب به نظر می‌رسد.

انتقادهای دیگری، هرچند تا حدی ریزبینانه، نیز می‌توان مطرح کرد. بخش جذابی دربارهٔ انقلاب مدرنیستی در هنر و ادبیات می‌توانست گسترده‌تر باشد و بیش از یک اشارهٔ کوتاه به انقلاب مدرنیستی در اقتصاد، که کینز در دهۀ ۱۹۳۰ بنیان گذاشت، بپردازد. بخشی که به چگونگی خلق پول توسط بانک‌های تجاری اختصاص دارد، برای خوانندۀ غیرمتخصص دشوار است و با لحن سبک و روانِ سایر بخش‌های کتاب هماهنگی کمتری دارد. فصل‌های آغازین، که شامل بحران اعتباری در روم امپراتوری و چالشی است که بازرگانان فلورانس در دوران مرگ سیاه برای کلیسای کاتولیک ایجاد کردند، تازه‌تر و جذاب‌تر از روایت‌های آشنای بحران مالی جهانی ۲۰۰۸ و ظهور بیت‌کوین به نظر می‌رسند. هرچه کتاب پیش می‌رود، فشار حفظ یک تبیین تک‌علتی از روند تکامل جهان مدرن بیشتر خود را نشان می‌دهد.

با این حال، این کتاب چیزهای زیادی دارد که می‌شود از آن‌ها لذت برد؛ هم برای خوانندۀ غیرمتخصص و هم برای اقتصاددانان. کاستی‌های کتاب در برابر نقاط قوت آن به‌راحتی رنگ می‌بازند؛ و نه‌فقط به این دلیل که مک‌ویلیامز آشکارا از نوشتن آن لذت برده است.

منبع: گاردین

فلسفه و امور مالی ممکن است دو مقوله کاملاً متفاوت به نظر آیند، ولی حداقل هر دو جَد مشترکی به نام «تالس» داشتند. تالس را معمولاً اولین فیلسوف می‌شناسند، ولی او یک مبتکر مالی هم بود. به نظر می‌آید او در آن زمان مثل یک معامله‌گر اختیار معامله امروزی بوده است. او زمانی پیش‌بینی کرد که سال بعد برداشت زیتون بسیار سودمند خواهد بود؛ بنابراین در ازای حق بهره‌بردن از سود سال آینده، مقدار کمی پول به صاحبان دستگاه تولید روغن زیتون پرداخت کرد. زمانی که پیش‌بینی تالس درست از آب درآمد برای اجاره دستگاه‌های تولید روغن زیتون رقم بالایی  دریافت کرد.

بدیهی است که از زمان تالس تاکنون، هم در مسائل مالی و هم در دیدگاه‌های سیاسی و اخلاقی نسبت به مسائل مالی تغییرات زیادی ایجاد شده است. اسکناس و پول الکترونیکی به‌طور گسترده‌ای جایگزین سکه شده‌اند و برای سهولت در انجام تراکنش پول و دیگر دارایی‌های مالی زیرساخت‌های وسیعی ایجاد شده‌اند. این اقدامات با مواردی مثل بانک‌های تجاری، بانک‌های مرکزی، شرکت‌های بیمه، بورس اوراق بهادار و صندوق‌های سرمایه‌گذاری انجام شده است. این تعدد سازمانی به‌دلیل تلاش‌های هماهنگ نهادهای عمومی و خصوصی و همچنین ابتکار در اقتصاد و صنعت مالی است.

حساسیت‌های سیاسی و اخلاقی ما هم از جهات مختلفی تغییر کرده است. به نظر عادلانه می‌آید اگر بگوییم اخلاق‌شناسان قدیمی نگرش منفی نسبت به فعالیت‌های مالی داشتند. برای مثال به پاک‌سازی کلیسا از نزول‌خوارها توسط عیسی مسیح و همچنین به محکومیت پول به‌عنوان «ریشه همه بدی‌ها» فکر کنید. با توجه به این موضوع، نگرش‌ها در طول زمان ملایم‌تر شده‌اند. با این حال، بحث‌های اخلاقی همچنان ادامه دارند؛ به‌خصوص، در ارتباط با رسوایی‌ها و بحران‌های بزرگ مالی؛ یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های اخیر به‌طور قطع بحران مالی سال ۲۰۰۸ است.

این کتاب به توصیف موضوعاتی می‌پردازد که تحلیل‌های فلسفی در مورد پول و امور مالی ارائه می‌دهند. این کتاب به پنج بخش تقسیم می‌شود که به ترتیب شامل ۱. پول و امور مالی دقیقاً چه هستند؟ (متافیزیک)، ۲. دانش مرتبط به مسائل مالی چگونه باید ایجاد شود؟ (اپیستمولوژی یا معرفت‌شناسی)، ۳. مزایا و معایب اقتصاد مالی (فلسفه علم)، ۴. مشکلات اخلاقی مرتبط با پول و امور مالی (اخلاقی) و ۵. رابطه بین سیاست و امور مالی (فلسفه سیاسی) می‌شود.

منبع: ماهنامه عصر تراکنش شماره ۶۳؛ رسانه مدیران فناوری‌های مالی ایران

کسانی که در گذشته درباره پول اندیشیده‌اند، بسیار جلوتر از ما بودند که حتی بدون تسهیل فناوری ماهیت پول را کنکاش کردند. پول همه‌جا هست و برای برخی، همه‌چیز است. نکته عجیب اینجاست که پول به معنای دقیق کلمه، فی‌نفسه و به‌تنهایی هیچ است! حتی سکه تقریباً تهی از فلزات گران‌بهاست و پول‌های کاغذی چیزی جز کاغذهایی با تصاویر چاپی نامفهوم نیست. «فلسفه پول» یک موضوع میان‌رشته‌ای است که نمی‌توان آن را متعلق به هیچ رشته مشخصی دانست. همان‌گونه که زیمل نوعی مطالعه از پول را پیشنهاد می‌کند که از رویکرد صرف اقتصادی فراتر می‌رود، ما نیز باید فراتر از توصیه‌های اقتصاددانان پول را بررسی کنیم. همان‌گونه که اقتصاد مهم‌تر از آن است که به دست اقتصاددانان سپرده شود، پول هم مفهومی مهم و تأثیرگذارتر از آن است که فقط به دست اقتصاددانان و فعالان حوزه مالی سپرده شود.

پول فراتر از بازار است و بر فرهنگ و جامعه تأثیر می‌گذارد و از آن تأثیر می‌پذیرد؛ به نظر زیمل، پول شخص را آزاد می‌کند، چون ضرورت استفاده از پول فقط با کار تولیدی یا فروشنده در بازار ـ و نه خود شخص ـ در ارتباط است و زیمل شرح می‌دهد که چطور پول، فرهنگ و همه‌چیز را در زندگی تعیین می‌کند. از نظر زیمل، پول آثاری رهایی‌بخش دارد، زیرا باعث آزادی فرد از محدود شدنش در هر نوع اجتماع می‌شود. پول آفریننده آزادی است. خلاقیت زیمل، این فیلسوف و متفکر اجتماعی و فرهنگی، چنان است که نمی‌توان او را در محدوده هیچ رشته خاصی گنجاند. سبک نوشتاری او ـ که بیشتر به ادبیات نزدیک است تا مباحث علمی و فرم مقاله‌ای ظریف‌ترین تحلیل‌هایش ـ او را به هنرمندی درخشان نه‌فقط برای نسل زمان خود، بلکه برای خوانندگان امروزی تبدیل کرده است.

با این حال برای درک فلسفه پول و مالی نباید خودمان را به کتاب فلسفه پول زیمل محدود کنیم. این راهی است که باید در آن قدم بگذاریم و هر روز بیشتر درباره آن بیندیشیم و دستاوردهای فکری خود را با دیگران به اشتراک بگذاریم. انتشارات راه پرداخت در زمینه توسعه مفاهیم مرتبط با پول کتاب‌های گوناگونی را منتشر کرده یکی از این کتاب‌ها «پول؛ داستان یک چیز الکی» است که به تاریخ مختصر و ساده پول می‌پردازد.

شاید برای اینکه متوجه شویم در این کتاب چه چیزی می‌خوانیم، هیچ متنی بهتر از مقدمه خود نویسنده نباشد که در ادامه می‌خوانید:

«در پاییز سال 2008 من با عمه‌ام ژانت برای شام به بیرون رفتیم؛ شاعری که در دهه 80 مدرک MBA هم گرفته بود. بنابراین او فرد مناسبی برای صحبت در خصوص پول بود. چند هفته قبل از اینکه ما برای شام بیرون برویم، تریلیون‌ها دلار به‌طور ناگهانی از بین رفته بود. از عمه‌ام پرسیدم آن همه پول کجا رفت؟

او در پاسخ گفت: «پول چیزی جز وهم و خیال نیست. از ابتدا جایی نبوده که الآن بخواهد جایی برود.» این همان لحظه‌ای بود که متوجه شدم پول عجیب‌تر و جالب‌تر از آن است که تاکنون فکر می‌کردم.

من آن زمان به‌عنوان خبرنگار در وال‌استریت ژورنال کار می‌کردم؛ اما بیشتر اخبار مربوط به حوزه سلامت را پوشش می‌دادم و اطلاعات زیادی در خصوص امور مالی و اقتصاد نداشتم. با سقوط دنیای مالی{بر اثر بحران مالی سال 2008} شروع به جست‌وجوی هر چیزی کردم که بتواند به من توضیح دهد دقیقاً چه اتفاقی رخ داده است. پادکستی با نام «Planet Money» را پیدا کردم. میزبانان این پادکست از زبانی خشک و رسمی استفاده نمی‌کردند. آنها شبیه افراد باهوش و بامزه‌ای صحبت می‌کردند که می‌دانستند چه اتفاقی در دنیا در حال رخ‌دادن است و برای توضیح آن از داستان استفاده می‌کردند. من به این پادکست به حدی علاقه‌مند شدم که تصمیم گرفتم در مجموعه‌ای که آن را تولید می‌کرد، کار کنم.

هنگامی که وارد Planet Money شدم، مرحله بحرانی سقوط مالی به پایان رسیده بود و ما شروع به بررسی موضوعاتی کردیم که فوریت کمتری داشت اما مسائلی بنیادین بود. در سال 2011 ما به برنامه «This American Life» رفتیم تا سؤالی را مطرح کنیم که از وقتی با عمه‌ام برای شام به بیرون رفته بودم ذهن من را به خود درگیر کرده بود: پول چیست؟

«ایرا گلاس» مجری برنامه آن را سمی‌ترین سؤالی خواند که تاکنون در برنامه مطرح شده است.

اگر این سؤال واقعاً این‌چنین است، پس سؤال خوبی است و دست‌یافتن به پاسخ آن می‌تواند انسان را هوشیار کند. من بارها و بارها به ایده پول رجوع کرده‌ام و آن را به قطعات کوچکی تبدیل کرده‌ام و هر بار قسمتی از آن را بررسی کرده‌ام؛ اما هر چه بیشتر یاد گرفتم، بیشتر به این نتیجه رسیدم که پول داستان عمیق‌تر و غنی‌تری برای گفتن دارد؛ بنابراین کار روی این کتاب را شروع کردم.

پول

با گذشت زمان منظور عمه‌ام را از اینکه می‌گفت پول چیزی جز وهم و خیال نیست، بیشتر متوجه شدم. پول عاری از احساسات و خارج از روابط انسانی فازی است. پول یک چیز الکی است، یک وهم و خیال مشترک. پول اساساً پدیده‌ای اجتماعی است. بخش اجتماعی پول دقیقاً همان چیزی است که پول را ایجاد می‌کند. در غیر این صورت پول فقط یک تکه فلز یا تکه‌ای کاغذ یا به شکل امروزی آن تعدادی شماره است که در کامپیوتر بانک‌ها ذخیره شده است.

 پول با گذشت زمان عمیقاً تغییر کرده است. هرچند این تغییر چندان آرام و ملایم نبوده است. وقتی به تاریخ پول نگاه می‌کنید، آرامش و ثبات نسبی طولانی‌مدتی را در برهه‌ای از زمان می‌بینید که ناگهان بروز یک اتفاق این آرامش نسبی را از بین می‌برد و پول ناگهان تغییر می‌کند. برخی افراد باهوش ایده‌های جدیدی در سر دارند، یا جهان به‌نوعی تغییر می‌کند که نوع جدیدی از پول را می‌طلبد و یا یک بحران مالی باعث ایجاد نسخه جدیدی از پول می‌شود. نتیجه این شرایط یک تغییر عمیق در ایده اصلی پول است. اینکه دقیقاً پول چیست، چه کسی باید آن را ایجاد کند و چه‌کاری می‌شود با آن انجام داد.

آنچه از دید ما پول به‌حساب می‌آید، نتیجه انتخاب‌های ماست. آن انتخاب‌ها تأثیر عمیقی روی جنبه‌های مختلف زندگی ما می‌گذارد. انتخاب‌های ما در مورد پول دنیایی که اکنون در آن زندگی می‌کنیم را به ما هدیه داده است؛ دنیایی که در آن به دلیل شیوع ویروس کرونا در ابتدای سال ۲۰۲۰، بانک‌های مرکزی تریلیون‌ها دلار، یورو و ین را بدون هیچ پشتوانه‌ای چاپ کردند تا با این فروپاشی اقتصادی مبارزه کنند. در آینده ما گزینه‌های گوناگونی را انتخاب خواهیم کرد و پول دوباره تغییر خواهد کرد.

در این کتاب داستان‌هایی در مورد پول وجود دارد که از نظر من بهترین راهی است که می‌توان به‌وسیله آن فهمید پول دقیقاً چیست و چه قدرتی دارد. این کتاب روایتگر لحظات مهم و حیاتی است که در نهایت منجر به ایجاد پولی شده است که امروزه می‌شناسیم. این کتاب سرشار است از شگفتی، شوق، لحظات ناب و جنون.»

دنیا روی پول می‌چرخد. روزانه میلیاردها تراکنش انجام می‌شود و پول، با دادن قابلیت اندازه‌گیری ارزش به کالاها و خدمات، انجام این تراکنش‌ها را بسیار آسان کرده است. بدون وجود پول، صنعت و تجارت که پایه‌های اقتصاد مدرن هستند، از کار می‌افتند و جریان سرمایه در دنیا متوقف می‌شود.

پول سال‌هاست که در زندگی ما این نقش حیاتی را ایفا می‌کند. پیش از اختراع پول، افراد با مبادله کالابه‌کالا معاملات خود را انجام می‌دادند؛ یعنی تولیدات خود را با کالاهای مورد نیازشان عوض می‌کردند. با مبادله کالابه‌کالا می‌توان معاملات ساده را انجام داد، اما فقط در صورتی امکان‌پذیر است که هر دو کالا ارزش یکسانی داشته و همزمان در دسترس باشند، ولی پول ارزش ثابت و مشخصی دارد که تقریباً در همه جهان آن را پذیرفته‌اند. پول ماهیت ساده‌ای دارد، اما طی هزاران سال، تغییرات زیادی در آن به وجود آمده و شکلی پیچیده به خود گرفته است.

پول از مهم‌ترین ساخته‌های بشر است؛ در حقیقت چیزی به نام پول وجود واقعی ندارد و آنچه ما به شکل اسکناس، چک یا حتی اعداد نقش‌بسته روی مانیتور و صفحه موبایل می‌بینیم، تجسمی از ساخته‌های ذهنی انسان است که در طول صدها سال ظهور و بروز آن تکامل یافته است. به عبارتی از آن زمانی که سکه‌های نقره و طلا نماینده پول بودند؛ یا آن زمانی که اسکناس‌های کاغذی زیبا نماینده پول شدند و حتی امروز که پول ظاهر دیجیتالی پیدا کرده، هم مفهوم پول و هم ابزارهای نماینده پول تغییر و تکامل یافته‌اند.

در جهان، اقتصاد از زمانی شکل جدی به خود گرفت که ابزارهای مبادله با ظرفیت بالا خلق شدند؛ به عبارتی پول نه‌تنها معلول توسعه بود؛ بلکه از جایی به بعد به علت توسعه در جهان تبدیل شد. میل انسان برای به دست آوردن و ذخیره هرچه بیشتر زمینه رشد و ترقی علمی و تجاری را در جهان موجب شد. در این مسیر پول مهم‌ترین زیرساخت برای خلق و ذخیره ارزش است و شرایطی را فراهم می‌کند تا مردم جهان به اهداف گوناگون خود برسند. پول می‌تواند به‌صورت یک شیء قابل لمس مانند اسکناس، اوراق بهادار یا حتی یک کارت پلاستیکی باشد و گاهی به شکل یک عدد در حساب بانکی یا در یک کیف پول الکترونیکی. در تمام این ظهور و بروزها، پول، پول است و آن چیزهایی که ما به‌عنوان پول می‌شناسیم، فقط سایه‌ای از پول هستند، نه خود پول. پول واقعی مفهومی ذهنی در درون ذهن ماست. به همین دلیل شاید پول مهم‌ترین ذهنیت مشترک همه انسان‌های روی زمین باشد؛ با اینکه ظهور و بروزهای متفاوتی دارد.

افراد و دولت‌ها، در ابتدای عصر حاضر، شروع به تأسیس بانک کردند و به‌دنبال آن مؤسسات مالی دیگری نیز شکل گرفتند. پس از مدتی، افراد عادی توانستند پول خود را در حساب‌های بانکی نگهداری کنند و پول به دست آورند، وام بگیرند و ملک بخرند، حقوق خود را روی کسب‌وکارهای متعدد سرمایه‌گذاری کنند یا خود کسب‌وکاری راه بیندازند. همچنین بانک‌ها؛ خانواده‌ها و تاجران را در برابر اتفاقات و فاجعه‌های ناگوار بیمه می‌کردند. با این کار افراد تشویق می‌شدند تا برای به دست آوردن سود بیشتر، ریسک کنند.

امروزه، اقتصاد هر کشور در دست بانک مرکزی و دولت آن است. فدرال‌رزرو، معروف به «فد»، بانک مرکزی آمریکاست که پول این کشور را چاپ و مشخص می‌کند که چه مقدار از آن در چرخه اقتصادی باشد. علاوه بر این، میزان بهره دریافتی از بانک‌ها در قبال گرفتن پول (سپرده) را تعیین می‌کند. با اینکه دولت‌ها هنوز هم پول چاپ می‌کنند، اما در دنیای امروز حتماً نیازی نیست که پول به‌صورت سکه یا اسکناس باشد و می‌توان به‌صورت دیجیتالی هم از آن استفاده کرد.

همان‌طور که ما نیاز داریم درباره ابزارهای زندگی‌مان بیشتر بدانیم و راه استفاده از آنها را یاد بگیریم، باید درباره شکل‌های مختلف پول هم بیشتر بدانیم و یاد بگیریم که هر شکلی از این ابزار در چه موقعیتی به کارمان می‌آید و هر شکل آن چه مزایا و چه خطراتی را به‌دنبال خواهد داشت.

در منابع فارسی‌زبان به‌صورت جزیره‌ای به هر کدام از موضوعات مربوط به پول پرداخته شده و هر فردی از زاویه دید خود در این زمینه محتواهای خوبی منتشر کرده، ولی همیشه جای یک منبع معتبر خالی بود؛ منبعی که به‌صورت جامع درباره پول صحبت کند؛ از سرگذشت آن تا کاربردها و حتی نقش دولت‌ها. به کتاب «پول چگونه کار می‌کند» به‌صورت جامع به مفهوم پول و مصادیق آن پرداخته  است و به شکلی ساده و با کمک اینفوگرافیک‌های زیبا و کاربردی تلاش کرده موضوع پیچیده پول را ساده کند.

سادگی این کتاب یک موضوع سهل و ممتنع است؛ اینکه از میان حجم وسیع مطالبی که باید درباره پول گفت، بتوانیم مطالب مفید و کاربردی را انتخاب کنیم، کار دشواری است که انتشارات بریتانیایی دی‌کی در این کتاب به‌خوبی از پس آن برآمده است. در این کتاب تقریباً هر موضوعی در دو صفحه و با مثال‌هایی که در آن از ارقام هم استفاده شده، بیان شده است.

در واقع این کتاب همه جوانب پول را بررسی می‌کند و به مواردی مانند تاریخچه پول، بازارها و مؤسسات مالی، امور مالی دولت، سودآوری، امور مالی شخصی، ثروت، سهام، حقوق بازنشستگی، مزایای تأمین اجتماعی و مالیات‌های ملی و محلی می‌پردازد. این کتاب با کمک توضیحات تصویری و مثال‌های مفید، درک بسیاری از مباحث پیچیده را برای شما آسان می‌کند. با مطالعه این کتاب درکی کلی از پول و تأثیر آن بر دنیای مدرن پیدا خواهید کرد.

منبع: عصر تراکنش شماره ۶۳؛ رسانه مدیران فناوری‌های مالی ایران